تأسيس سلسله قاجاريه

 در چاپ قبلی کتاب تاریخ معاصر ایران شرحی در مورد دو طایفه ایل قاجار وجود داشت. که در چاپ جدید این مطلب وجود ندارد. ولی با توجه با اینکه اطلاع از این دو دستگی در فهم روابط اعضای ایل قاجار، مفید است. این مطلب را باز هم در اینجا آورده ام: پس از استقرار ايل قاجار در گرگان، آنان در كنار رود گرگان و اترك ساكن شدند. پس از چندي ميان ساكنان دو طرف رود گرگان اختلافاتي پيدا شد و در نتيجه بزرگان ايل حد فاصلي براي زندگي دو دسته تعيين كردند كه عبارت از رود گرگان بود و به اين ترتيب به دسته اي كه در قسمت بالاي رود ساكن بودند به يوخاري باش، و دسته اي كه در قسمت پايين رود بودند به اشاقه باش معروف شدند. در زبان تركي يخاري به معني بالا و اشاقه به معني پايين است. همچنين به دليل نوع دامهايي كه نگهداري مي كردند يخاري باشها به دولو(شترداران) و اشاقه باشها به قويونلو(گوسفند داران) نيز خوانده مي شوند. آقا محمدخان قاجار از دسته ي اخير ايل قاجار بوده است.  

سير دستيابي خاندان قاجار به سلطنت:

اولين فردي كه از قاجار اشاقه باش، وارد صحنه سياست و قدرت در ايران شد. قراپیری بود. که در کتاب به وی اشاره شده است. بعدها یکی از سران ایل قاجار به نام فتحعلي خان ، كه در اواخر عصر صفويه مي زيست. بنا به تقاضاي طهماسب دوم، وليعهد سلطان حسين، آخرين پادشاه صفوي به سپاه وي پيوست و از سوي او مأمور فتح تهران شد.

فتحعلي خان قاجار در اين مأموريت شهرتي كسب كرد. زيرا با سپاه معدود خود توانست از پيشروي سپاه اشرف افغان به طرف شمال جلوگيري كند و بر اثر همين حسن خدمت از طرف شاه طهماسب دوم به سپهسالاري اردوي پادشاه صفوي منصوب گرديد و بدين ترتيب براي اولين بار يكي از افراد ايل قاجار بزرگترين منصب نظامي را در دستگاه صفويه بدست آورد.

پس از پيوستن نادر افشار به سپاه طهماسب بين اين دو مبارزه شديدي براي بدست گرفتن قدرت در اردوي شاه طهماسب در گرفت و البته اين مبارزه پس از چندي با پيروزي نادر و قتل فتحعليخان قاجار در 14 صفر 1139 هجري قمري به پايان رسيد و به اين ترتيب تا پايان عمر نادر و جانشينانش ايل قاجار در سختي و محدوديت زندگي مي كردند.

پس از قتل نادر، ايل قاجار كه اينك محمد حسن خان - فرزند فتحعليخان - رياست آن را بر عهده داشت. دوباره نبرد خود را براي دستيابي به قدرت آغاز كرد. اما اين بار قدرت طلبان ديگري نيز در صحنه حضور داشتند كه از آن جمله كريم خان زند و آزاد خان افغان بودند. سرانجام در پي نبردهاي فراواني كه ميان اين سه رقيب اتفاق افتاد، ابتدا آزاد خان و سپس محمد حسن خان قاجار شكست خورده و از صحنه خارج شدند و قدرت به دست كريم خان زند افتاد.

گفته شده كه پس از شكست نهايي محمد حسن خان قاجار از شيخعلي خان زند در سال 1172 هجري، يكي از سران ايل يوخاري باش، محمد حسن خان را به قتل رسانده و سرش را براي ابراز خدمتگزاري به كريم خان زند تسليم مي كند. اما كريم خان جسد وي را با تجليل و احترام در حضرت عبدالعظيم به خاك مي سپارد. و بدين ترتيب دومين تلاش ايل قاجار براي دستيابي به قدرت ناكام مي ماند. پس از قتل محمد حسن خان دختر وي اسير خان زند شد و وي او را به همسري خود درآورد و پسران وي مدتي نزديك به چهار سال را در ميان تركمانان بسر بردند. اما چون تلاش آنان براي همراه كردن تركمانان براي دستيابي به قدرت ناكام ماند. ناچار به نزد كريم خان آمدند و اقامت آنان در دربار كريم خان زند به قول شميم با پذيرايي گرم و صميمانه و تجليل و احترام خاص همراه بوده است. اما نبايد اين نكته را نيز از نظر دور داشت كه اين سياست كريم خان تا حدي نيز براي زير نظر نگاه داشتن رقباي سياسي خود بوده است و بنا بر اين آقا محمد خان در اين دوران در حقيقت گروگاني در دربار خان زند و البته با احترامات ويژه بوده است.     

آقا محمد خان قاجار:

وي فرزند محمد حسن قاجار بود و گفته شده كه در هنگامي كه سپاهيان عادلشاه افشار در سال 1161 هجري قمري به گرگان تاختند. ضمن دستگير كردن عده اي از بزرگان ايل قاجار، آقا محمد خان را نيز كه در آن هنگام كودك بود. مقطوع النسل كردند. وي همانطور كه در قسمت دستيابي قاجاريه به قدرت نوشته شد. مدتي بعد از قتل پدرش به دربار كريم خان رفت و تا زمان مرگ وي در آنجا مي زيست. ولي بلافاصله پس از مرگ كريم خان تلاش خود براي دستيابي به قدرت را آغاز كرد. كه در اين مورد در كتاب توضيح داده شده است.

خصوصيات ظاهري و باطني آقا محمد خان:

آقا محمد خان قاجار اندامي ضعيف داشت چنانكه از دور مانند پسري 14 ساله بنظر مي آمد. چهره بي موي پر چينش چون زنان سالخورده مي نمود. صورتش اگر چه در هيچوقت از ديدن نيكو نبود ولي در هنگام غضب حالتي مهيب مي يافت. ... با اهل شريعت به احترام و رأفت زيستي، خود نيز علي الظاهر مقدس بود. هميشه نماز بر وقت كردي و هر نيمه شب را گر چه در عرض روز زحمات بسيار كشيده بود، برخاستي و به عبادت پرداختي. ... از ميان صفات اخلاقي كه به آقا محمد خان نسبت داده شده آنچه مسلم است بيرحمي و سخت كشي و قساوت قلب اوست. 

شرحي در مورد جنايان آقا محمد خان در كرمان و تفليس:

مساعدت و ياري مردم كرمان با شاهزاده زند، كه خود مدتي در زمان حيات پدرش بر آن شهر حكومت كرده بود، چنان آتش كينه و غضب خان قاجار را برافروخت كه خود به فتح آن شهر همت گماشت. در اين لشكر كشي بيش از 5 هزار از سپاهيان او در بيرون دروازه و در كوچه هاي كرمان بدست لطفعليخان و همراهان معدود و متهور او نابود شدند و سرانجام نيز بر لطفعليخان دست نيافت و چون وي از كرمان گريخت و سپاه او متفرق شدند آقا محمد خان وارد كرمان شد و دمار از روزگار مردم بينواي آن شهر برآورد، امر داد تا 8 هزار نفر از زنان و دختران شهر را ميان سپاهيان قاجار تقسيم كردند و عده ي كثيري را به قتل رسانيدند و جمعي را نيز كور كردند.

پس از فتح تفليس نيز خان قاجار دستور به قتل عام و تاراج اموال مردم آن شهر داد. عده ي كثيري از روحانيون مسيحي گرجي را در رود كورا غرق كردند و 25 هزار تن از زنان و مردان و اطفال گرجي را به اسارت گرفتند و تقريباً همگي رجال و اعيان شهر را نابود و بعضي از كليساهاي شهر را ويران كردند.

 براي مشاهده تصوير آقا محمد خان قاجار اينجا كليك كنيد.

 براي مطالعه ي دو حكايت از آقا محمد خان اينجا كليك كنيد.

حسينقلي خان جهانسوز:

حسينقلي خان قاجار از كريم خان درخواست حكومت دامغان را كرد و همچنين درخواست كرد كه برادرش مرتضي قليخان نيز در اين مأموريت او را همراهي كند. خان زند اين تقاضا را پذيرفت. ولي حسينقلي خان پس از رسيدن به دامغان سعي كرد كه با همراهي افراد ايل قاجار و نيز تركمانان به قدرت دست يابد. به همين دليل به مازندران لشكر كشيد و پس از قتل حاكم آنجا در بابل اعلام سلطنت كرده و لقب جهانسوز شاه را براي خود برگزيد. اما با لشكر كشي زكي خان زند به مازندران وي شكست خورد. و در نهايت در سال 1181 هجري به قتل رسيد. از وي فرزند كوچكي به نام فتحعلي باقي ماند. كه چون با پدر بزرگش همنام بود به باباخان نيز شهرت يافته است. وي توسط آقا محمد خان – كه خود فرزندي نداشت – به وليعهدي برگزيده شد. و پس از آقا محمد خان بر تخت سلطنت نشست.

براي مشاهده ي تصوير حسينقلي خان جهانسوز اينجا كليك كنيد.

براي مشاهده ي تصوير باباخان يا فتحعلي شاه آينده اينجا كليك كنيد.

حاج ابراهيم خان كلانتر:

وي فرزند سوم حاجي هاشم، يكي از كدخدايان معتبر شيراز بود. پدر حاج هاشم نيز به نام حاج محمود، از تجار متمول و معتبر شيراز و باني مدرسه هاشميه در شيراز مي باشد كه به نام پسر خود آن را ساخته است. البته هدايت در خاطرات و خطرات مي نويسد كه جد حاج ابراهيم خان از جديدالاسلامهاي قزوين بود.

گفته شده كه پس از مرگ كريم خان و دستيابي عليمراد خان – خواهرزاده اش – به قدرت، وي بزرگان شيراز و از جمله حاج ابراهيم خان را به اصفهان تبعيد كرد. اما پس از اينكه جعفر خان – پدر لطفعلي خان – به قدرت رسيد، منصب كلانتري شيراز به حاج ابراهيم خان سپرده شد. و البته پس از به قدرت رسيدن لطفعلي خان باز هم حاج ابراهيم خان در اين منصب باقي ماند. اما به دنبال بدبيني طرفين به يكديگر، حاج ابراهيم خان با آقا محمد خان قاجار پنهاني ارتباط برقرار مي كند و نتيجه ي كار در نهايت پيروزي آقا محمد خان و قتل لطفعليخان زند بود.

پس از به قدرت رسيدن آقا محمد خان، وي نيز در كنار خان قاجار بود و پس از قتل آقا محمد خان نيز صدارت به او واگذار شد. اما رسم استفاده از اقوام و خويشان در كار حكومت و نيز بدگماني فتحعليشاه به وي، موجب شد كه شاه دستور بركناري و قتل او و خاندانش را بدهد.

براي مطالعه ي دو حكايت از زندگي و مرگ حاج ابراهيم خان كلانتر اينجا كليك كنيد. 

ميرزا محمد شفيع مازندراني:

درباره وي نوشته اند كه او در ابتدا از طلاب مازندراني بود كه در هنگام حضور آقا محمد خان در مازندران، بعضي راهنماييها را به وي نمود و در برابر پيمان گرفت كه در صورت رسيدن خان به قدرت وي را نيز فراموش نكند. از اين زمان به بعد وي در كنار خان قاجار بود و البته بعد از پيوستن حاج ابراهيم خان كلانتر به آقا محمد خان ستاره ي اقبال ميرزا محمد شفيع اندكي افول كرد. اما سرانجام پس از قتل حاج ابراهيم، وي رسماً در زمان فتحعليشاه به صدارت منصوب شد. در زمان صدارت وي شاه تصميم گرفت كه چهار نفر وزير براي اداره ي امور تعيين كند كه علت اين امر را پيچيده شدن امور اداري و نيز ترس شاه از تمركز قدرت در دست يك نفر بيان كرده اند. در ميان اين چهار نفر، ميرزا محمد شفيع به عنوان وزير اول بوده و سه وزير ديگر زير نظر او كار مي كرده اند.

ميرزا محمد شفيع مازندراني تا زمان مرگ يعني در سال 1235 هجري صدارت را برعهده داشت و در دوره ي صدارت او دوره ي اول جنگهاي ايران و روسيه اتفاق افتاد و عهدنامه ي گلستان در زمان صدارت او به امضا رسيد. از نظر داخلي دوره ي صدرات وي هيچگونه تحولي در تاريخ ايران به شمار نمي رود. و به نظر مي رسد كه تمام سعي وي در اين دوره راضي نگهداشتن شاه و ماندن بر سرير قدرت بوده است.

در توضيحات اين درس به طور كلي از كتاب ايران در دوره سلطنت قاجار، از علي اصغر شميم استفاده ي بسيار شده است. 

توضيح 1: روابط ايران و روسيه در تاريخ ايران بيشتر بر مبناي جنگ و درگيري بود. و دو دوره جنگ‌هاي اين دو كشور در دوره‌ي پادشاهي فتحعلي شاه نيز در اين راستا بوده است. همانطور كه در كتاب گفته شده، يكي از علل اصلي اين جنگ‌ها اشتهاي سيري ناپذير روسيه براي فتح سرزمين‌هاي بيشتر بوده و در اين راه اين كشور تقريباً با تمام همسايگان خود در شرق و غرب و جنوب، از جمله ژاپن، عثماني و ايران درگيري داشت. و دربار ضعيف و بي لياقت قاجاريه نيز در شعله ور شدن آتش طمع روسها بي تأثير نبوده است.

ايران در هر دو دوره‌ي اين جنگها و به ويژه دوره‌ي دوم، با تمام تلاش نيروهاي مردمي شكست از روسها را پذيرفت. چرا كه توان روسيه در هر حال از ايران بيشتر بود و از سويي دربار ايران كه به جاي تكيه بر نيروي داخلي بيشتر چشم اميد به كمك كشورهاي بيگانه از قبيل انگليس و فرانسه داشت و با اين حال چون سياستمداران ايران از تحولات جهاني آگاهي نداشتند براحتي بازيچه‌ي دست قدرتهاي بزرگ مي‌شدند و هر از گاهي انگلستان يا فرانسه از تظاهر به نزديكي با ايران به عنوان سلاحي براي به وحشت انداختن روسها استفاده مي‌كرد و وقتي به مقصور خود مي‌رسيد ايران را به حال خود رها كرده و اين بار رقيب به طرف دربار قاجار مي‌آمد. و در نهايت پس از پايان دوره‌ي وحشت ناپلئون بناپارت در اروپا، خيال انگلستان از اين رقيب قدرمند راحت شده و ديگر همراهي با ايران برايش اهميتي نداشت و اگر روابطي ظاهري نيز با اين كشور برقرار مي‌كردند بيشتر به منظور استفاده از بازار تجاري ما و نيز امتياز گرفتن از روسها بودند.

براي مطالعه‌ي متن كامل قرارداد گلستان اينجا كليك كنيد.

براي مطالعه‌ي متن كامل قرارداد تركمانچاي اينجا كليك كنيد.

توضيح 2: در صفحه‌ي 21 كتاب آمده است كه: «قرارداد تركمانچاي از طرف ايران به امضاي حاج ميرزا ابوالحسن خان و صدراعظم فتحعلي شاه و اللهيار خان آصف الدوله رسيد.» در حالي كه اولاً: نماينده‌ي ايران در اين معاهده شخص عباس ميرزا وليعهد فتحعلي شاه بوده است. و در كتاب ايران در دروه سلطنت قاجار شميم آمده است كه اين قرارداد بعد از رؤيت و تصديق عباس ميرزا به امضاي ميرزا ابوالحسن خان ايلچي رسيده است و نامي از آصف الدوله برده نشده است. ثانياً: حرف و اضافه است و در صورتي هم كه آصف الدوله اين قرارداد را امضا كرده باشد. وي همان صدراعظم فتحعلي شاه بوده است.      

ايوان پاسكيويچ: Ivan Paskievitch   وي در سال 1782م. در پلتاوا به دنيا آمد و در سال 1856م. از دنيا رفت. او در جنگ روسيه و ايران به سالهاي 1826 و 1827م. مطابق با 1241 و 1242ق. و جنگ با تركان عثماني در سالهاي 1828 و 1829م. مطابق با 1243 و 1244ق. فاتح شد.

فرهنگ معين.

ميرزا ابوالحسن خان ايلچي: وي خواهرزاده‌ي حاج ابراهيم خان كلانتر - صدراعظم آقا محمد خان و فتحعلي شاه - بود. در زماني كه فتحعلي شاه فرمان داد حاج ابراهيم خان كلانتر و وابستگان او را به قتل آوردند، او حاكم شوشتر بود. اما به هندوستان رفت و در سلك نديمان نظام حيدرآباد درآمد و در حق او حقوق برقرار شد. سپس به ايران برگشت و وارد دستگاه ديواني فتحعلي شاه شد. در سال 1224ق. با جيمز موريه نويسنده‌ي كتاب حاجي بابا به انگلستان رفت و در اين سفر با انگليسي‌ها سازش كرد و در خدمت منافع بريتانيا قرار گرفت و انكليسي‌ها ماهي 1500 تومان مستمري برايش برقرار كردند. در سال 1229ق. براي تغيير در عهدنامه‌ي گلستان و در سال 1244ق. براي پوزش خواهي از قتل گريبايدوف در تهران، به روسيه رفت. وي در 1233ق. به سمت سفير به انگلستان رفت و يك سال در آن كشور ماند. ميرزا ابوالحسن خان ايلچي نخستين وزير خارجه‌ي ايران بود.

رساله‌هاي ميرزا ملكم خان ناظم الدوله، از حجت الله اصيل، ص 525.

ژنرال آلكسي پتروويچ يرملوف: G. Alexis Petrovitch Iermolov  اين ژنرال روسي در سال 1232ق. مطابق با 1817م. و پس از اينكه ميرزا ابوالحسن خان ايلچي از سوي دربار ايران براي مذاكره در مورد تعديل شرايط معاهده‌ي گلستان به روسيه رفته بود. از سوي تزار روس به حكومت قفقازيه و سفير فوق العاده‌ي روسيه در دربار ايران برگزيده شد. وي همراه با ايلچي به ايران آمد و مذاكراتي تقريباً ناموفق را با فتحعلي شاه به پايان رساند. وي همچنين فرمانده‌ي نيروهاي روسي در جنگهاي دوره‌ي دوم ايران و روسيه بود. اين جنگها در نهايت با پيروزي قواي روس به پايان رسيد و ايران مجبور به قبول معاهده‌ي ننگين تركمانچاي شد.

ايران در دوره‌ي سلطنت قاجار از علي اصغر شميم، ص 93 تا 95.

حسنعلي ميرزا، شجاع السلطنه:

از ميان مدعيان ديگر سلطنت، كه پس از ورود محمد ميرزا به تهران هنوز در مخالفت خود با وي باقي بودند و مهمتر از همه حسينعلي ميرزا فرمانفرما و حسنعلي ميرزا شجاع السلطنه حكمرانان فارس و كرمان بودند كه با وحدت نظر و هم آهنگي براي پيش بردن مقاصد خود مي‌كوشيدند. قائم مقام براي احتراز از جنگهاي داخلي حتي المقدور سعي كرد كه برادران و عموهاي شاه را با حيله و نيرنگ بدام اندازد ولي در مورد فرمانفرما و شجاع السلطنه حيله‌هاي او مؤثر نيفتاد و ناچار شاهزاده فيروز ميرزا را با منوچهر خان معتمدالدوله و ليندسي از افسران انگليسي با 5000 سربازان و توپخانه كافي به فارس روانه كرد و چون خبر استقرار محمد شاه در تهران به گوش اطرافيان فرمانفرما رسيد غالباً از ترس مجازات بعدي او را رها كردند و سرانجام فرمانفرما و شجاع السلطنه نيز از كار افتادند و شجاع السلطنه بامر شاه كور و زنداني گرديد.

ايران در دوره قاجار، ص 126 و 127.